Bir yakınınızın ölümünden sonra bankadaki hesaplara ulaşmak, tapudaki taşınmazı mirasçılar adına geçirmek veya alacakları tahsil etmek için önce mirasçıların kim olduğunu resmî olarak göstermek gerekir. Veraset ilamı (mirasçılık belgesi), nüfus kayıtları yeterliyse ve yargılama gerekmiyorsa noterden; vasiyetnameyle mirasçı atanması, yabancılık unsuru veya kayıtlarda belirsizlik gibi hallerde ise sulh hukuk mahkemesinden alınır (TMK m.598; Noterlik Kanunu m.71/B). Belge, mirasçıları ve miras paylarını gösterir.
Bu yazıda belgenin ne işe yaradığını, noter ve mahkeme yolunu, yurt dışındaki ve yabancı uyruklu mirasçıların durumunu, belgenin iptalini ve belge alındıktan sonraki adımları ele alıyoruz. Miras hukukundaki diğer konular için miras hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Veraset ilamı (mirasçılık belgesi) nedir, ne işe yarar?
Kanundaki adıyla mirasçılık belgesi, mirasbırakanın yasal mirasçılarını ve paylarını gösteren resmî belgedir. Başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere bu belge sulh mahkemesince veya noterlikçe verilir (TMK m.598/1). Vasiyetnameyle atanmış mirasçılara ve vasiyet alacaklılarına ise, tasarrufun bildirilmesinden itibaren bir ay içinde itiraz edilmezse belgeyi yalnızca sulh mahkemesi verir (TMK m.598/2).
Belge uygulamada şu işlemler için istenir:
- Mirasbırakanın banka hesaplarındaki paranın mirasçılara ödenmesi
- Tapuda taşınmazların mirasçılar adına intikali
- Araç, şirket payı ve diğer malvarlığı değerlerine ilişkin işlemler
- Mirasbırakana ait alacakların tahsili ve SGK gibi kurumlar nezdinde mirasçılara yapılacak ödemeler
- Veraset ve intikal vergisi beyannamesi ile tereke üzerindeki davalar
Mirası reddetmeyi düşünüyorsanız, belge almanın ve tereke işlemlerine girişmenin ret hakkına etkisini önceden değerlendirmek gerekir. Bu konu için mirasın reddi yazımıza bakabilirsiniz.
Noterden veraset ilamı nasıl alınır?
Noterlerin mirasçılık belgesi verme yetkisi, 6217 sayılı Kanunla 2011 yılında getirilmiştir: Noterlik Kanununa 71/A–71/C maddeleri eklenmiş, TMK m.598’e de “veya noterlikçe” ibaresi işlenmiştir. Usul, 4 Ekim 2011 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikle düzenlenmiştir.
Süreç şöyle işler:
- Başvuru: Yasal mirasçılardan biri noterliğe yazılı veya sözlü başvurur; noter talebi bir tutanağa bağlar (Noterlik Kanunu m.71/B).
- İnceleme: Noter, nüfus kayıtlarını inceleyerek başvuranın yasal mirasçı olup olmadığını tespit eder. Kayıtlar elektronik ortamdan temin edilebilir; bu mümkün değilse nüfus müdürlüğünden yazıyla istenebilir (Yönetmelik m.4).
- Belge: Mirasçılık nüfus kayıtlarına göre tespit edilirse, miras paylarını gösteren belge ve suretleri verilir.
Başvuruda kimlik belgesi ibraz edilir; nüfus kayıtları noter tarafından elektronik ortamdan temin edilebildiği için ayrıca belge getirmek çoğu zaman gerekmez. Noterde ücret ve harç, Noterlik Ücret Tarifesine göre alınır.
Noterin veraset ilamı veremediği haller
Kanun noterin yetkisini sınırlar. Aşağıdaki durumlarda noter mirasçılık belgesi veremez (Noterlik Kanunu m.71/B/3; Yönetmelik m.5):
- Belgenin verilmesinin yargılama gerektirmesi, örneğin tanık dinlenmesi veya bilirkişi incelemesi yapılması gereken haller
- Nüfus kayıtlarının yeterli olmaması, örneğin soybağının, bir ölüm olayının veya yurt dışında gerçekleşen bir evliliğin kayıtlara işlenmemiş olması
- Belgenin yabancılar tarafından talep edilmesi
- Talebin yabancılık unsuru taşıması, örneğin mirasbırakanın veya mirasçılardan birinin yabancı uyruklu olması
Noter ayrıca yalnızca yasal mirasçılık için belge verebilir. Vasiyetnameyle mirasçı atanmışsa atanmış mirasçıya belge sulh mahkemesince verilir (TMK m.598/2). Bu hallerde başvurunun doğrudan sulh hukuk mahkemesine yapılması zaman kazandırır.
Sulh hukuk mahkemesinden veraset ilamı nasıl alınır?
Mirasçılık belgesi verilmesi çekişmesiz yargı işidir (HMK m.382/2-c-6) ve görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.383). Yetkili mahkeme, talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesidir (HMK m.384). Böylece mirasçı, mirasbırakan başka bir şehirde ölmüş olsa bile kendi oturduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesine başvurabilir.
Mahkemede süreç dilekçeyle başlar. Mahkeme basit yargılama usulünü uygular ve resen araştırma yapar (HMK m.385). Nüfus kayıtlarını kendisi getirtir; gerekirse tanık dinler, yabancı belgeleri inceler ve vasiyetname varsa bunu dikkate alır.
Başvuru için genellikle şu belgeler hazırlanır:
- Mirasbırakanın kimlik bilgileri ve ölüm tarihini gösteren kayıt
- Başvuranın kimliği ve mirasçılık ilişkisini gösteren nüfus kayıtları (mahkeme de getirtebilir)
- Yurt dışında gerçekleşen doğum, evlilik veya ölüm olaylarına ilişkin belgeler, apostilli ve onaylı Türkçe tercümeleriyle
- Varsa vasiyetname ve açılmasına ilişkin tutanak
Başvuruda yargı harçları ve gider avansı ödenir. Mahkemenin kararına karşı hukuki yararı bulunanlar, kararı öğrendikleri tarihten itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurabilir (HMK m.387).
Noter mi, mahkeme mi?
| Konu | Noter | Sulh hukuk mahkemesi |
|---|---|---|
| Dayanak | TMK m.598/1; Noterlik K. m.71/A–71/C | TMK m.598; HMK m.382–388 |
| Kimlere belge verilir | Yalnız yasal mirasçılar | Yasal ve atanmış mirasçılar, vasiyet alacaklıları |
| Nüfus kayıtları yetersizse | Veremez | Araştırma yaparak verebilir |
| Yabancılık unsuru veya yabancı talep | Veremez | Verebilir |
| Tanık veya bilirkişi gerekiyorsa | Veremez | İnceleme yapar |
| Süreç | Nüfus kayıtlarına dayalı tutanak ve belge | Dilekçe, resen araştırma, gerekirse duruşma |
| Ücret | Noterlik Ücret Tarifesi | Yargı harçları ve gider avansı |
| Karşı başvuru | Sulh hukuk mahkemesine itiraz (m.71/C) | İstinaf, iki hafta (HMK m.387) |
Yurt dışındaki ve yabancı uyruklu mirasçılar
Mirasçı yurt dışında yaşayan bir Türk vatandaşıysa, belgeyi Türkiye’ye gelmeden de aldırabilir. Yabancı ülkelerde noterlik işlemlerini Türk konsoloslukları yapar (Noterlik Kanunu m.191). Konsoloslukta düzenlenen vekaletnameyle Türkiye’deki bir vekil başvuruyu yürütebilir. Yabancı bir makamdan alınan belgeler, 1961 tarihli Lahey Apostil Sözleşmesine taraf ülkelerde apostil şerhiyle, diğer ülkelerde konsolosluk onayıyla birlikte ve onaylı Türkçe tercümesiyle sunulur.
Mirasbırakan veya mirasçılardan biri yabancı uyrukluysa belge sulh hukuk mahkemesinden alınır. Bu dosyalarda dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:
- Uygulanacak hukuk: Miras, ölenin millî hukukuna tabidir; ancak Türkiye’de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m.20/1). Bu nedenle aynı terekede taşınırlar ve Türkiye’deki taşınmazlar farklı hukuklara tabi olabilir.
- Yabancı makamdan alınmış belge: Yurt dışında alınmış bir veraset belgesi, özellikle tapu işlemlerinde Türkiye’de doğrudan kullanılamayabilir; dosyaya göre tanıma veya Türk mahkemesinden yeni belge alınması gerekebilir.
- Karşılıklılık tartışması: Tapu Kanunu m.35’in eski metni, yabancıların taşınmaz edinimini karşılıklılık şartına bağlıyordu. 2005 ve 2012 (6302 sayılı Kanun) değişikliklerinden sonra güncel metin, Cumhurbaşkanınca belirlenen ülkelerin vatandaşlarının kanuni sınırlamalar içinde taşınmaz edinebileceğini öngörür; bu sınırlamalar dışında miras yoluyla edinilen taşınmazlar, verilen süre içinde tasfiye edilmezse bedele çevrilir. Ölüm eski tarihliyse karşılıklılığın ölüm tarihine göre araştırıldığı dosyalar bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesi, karşılıklılığın yokluğu açıkça ortaya konmadan mirasçılık belgesinin iptal edilmesini mülkiyet hakkının ihlali saymıştır (İoanis Maditinos, B. No: 2015/9880, 8/5/2019). Konu, ölüm tarihine ve mirasçının uyruğuna göre farklı sonuçlar doğurabilecek tartışmalı bir alandır.
- Mavi kart sahipleri: Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılanlar ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, kanundaki istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanmaya devam eder (Türk Vatandaşlığı Kanunu m.28).
Yabancıların Türkiye’deki diğer işlemleri için yabancılar hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Veraset ilamının iptali ve aksinin ispatı
Mirasçılık belgesi, gösterdiği mirasçılığın kesin kanıtı değildir. Kanuna göre belgenin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir (TMK m.598/3); çekişmesiz yargı kararları da kural olarak maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz (HMK m.388). Bu nedenle belgenin aksi ispat edilebilir ve iptali için bir süre öngörülmemiştir.
Belgenin iptali genellikle şu durumlarda gündeme gelir: bir mirasçının belgede hiç gösterilmemesi, mirasçı olmayan birinin belgeye yazılması, payların hatalı hesaplanması, soybağının sonradan kurulması veya nüfus kayıtlarındaki bir hata. Mirasçılık belgesinin iptali ve yeni belge verilmesine ilişkin davalarda, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinin yanında mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m.11/3). Uygulamada dava, belgede gösterilen diğer mirasçılara karşı açılır.
Noterin verdiği belge için ayrıca bir yol vardır: menfaati ihlal edilenler sulh hukuk mahkemesine itiraz edebilir; mahkeme kararını ilgili notere ve Türkiye Noterler Birliğine bildirir (Noterlik Kanunu m.71/C). Vasiyetnamenin iptaline ilişkin dava hakkı ise ayrıca saklıdır (TMK m.598/4).
Belgeyi aldıktan sonra: vergi beyannamesi ve tapu intikali
Veraset ve intikal vergisi beyannamesi
Veraset yoluyla mal edinen mirasçılar, edindikleri malları bir beyanname ile bildirmekle yükümlüdür (VİVK m.7). Beyanname, mirasbırakanın ikametgâhının bulunduğu yerdeki vergi dairesine verilir; yurt dışındaki mükellefler beyannamelerini Türk konsolosluklarına verebilir (VİVK m.6, m.8). Beyanname, ölüm tarihini izleyen şu süreler içinde verilir (VİVK m.9):
- Ölüm Türkiye’de gerçekleşmişse: mirasçılar Türkiye’deyse 4 ay, yurt dışındaysa 6 ay
- Ölüm yurt dışında gerçekleşmişse: mirasçılar Türkiye’deyse 6 ay, ölümün gerçekleştiği ülkedeyse 4 ay, başka bir yabancı ülkedeyse 8 ay
İstisna tutarları her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenir (VİVK m.4); güncel tutarları Gelir İdaresi Başkanlığı duyurularından kontrol edin. Tahakkuk eden vergi, üç yılda ve her yıl mayıs ve kasım aylarında olmak üzere iki eşit taksitte ödenir (VİVK m.19).
Tapu intikali
Mirasçılık belgesiyle tapu müdürlüğüne başvurularak taşınmaz mirasçılar adına tescil edilir. İntikal eden taşınmazların tescili, veraset ve intikal vergisinin tahakkuku beklenmeden yapılır. Ancak taşınmaza düşen vergi tamamen ödenmedikçe taşınmaz devredilemez ve üzerinde aynî hak kurulamaz; tapu memurları vergi dairesinden alınmış ilişik kesme belgesi olmadan devir işlemi yapamaz (VİVK m.19).
İntikalden sonra mirasçılar taşınmaza paylaşmaya kadar elbirliğiyle sahip olur ve birlikte tasarruf eder (TMK m.640). Paylaşma konusunda anlaşma sağlanamazsa ortaklığın giderilmesi yoluna gidilebilir; bu konuda gayrimenkul hukuku sayfamıza bakabilirsiniz. Tapu müdürlüğünün istediği güncel belge listesini başvuru öncesinde ilgili müdürlükten öğrenmek gecikmeleri önler.
Başvuru öncesi kontrol
Veraset ilamı sürecinde en sık karşılaşılan gecikme, noter yolunun uygun olmadığı bir dosyada noterliğe başvurulması ya da yurt dışından gelecek belgelerin apostil ve tercüme eksikliğiyle sunulmasıdır. Nüfus kayıtlarında eksiklik, vasiyetname veya yabancı uyruklu mirasçı olup olmadığını baştan kontrol etmek ve vergi beyannamesi süresini not etmek sonraki adımları kolaylaştırır. Dosyanıza özgü değerlendirme için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
